ԼԵՎՈՆ ՏԵՐ‑ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ 2008 Թ. ՀՈՒՆՎԱՐԻ 11-Ի ՄԱՄԼՈ ԱՍՈՒԼԻՍԸ

ԱՐՄԱՆ ՄՈՒՍԻՆՅԱՆ (Լեւոն Տեր‑Պետրոսյանի նախընտրական շտաբի մամլո քարտուղար). – Տիկնայք եւ պարոնայք. շնորհակալություն, որ ընդունել եք Հանրապետության առաջին նախագահի հրավերը։ Սա 1997 թվականի սեպտեմբերի 26-ից հետո Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի առաջին հրապարակային հանդիպումն է զանգվածային լրատվամիջոցների ներկայացուցիչների հետ։ Բնականաբար, այս տարիներին բազմաթիվ հարցեր են կուտակվել։ Ասուլիսը սկսելուց առաջ, ես կխնդրեմ մեկ րոպե լռությամբ հարգել մեր զինա­կից‑ըն­կեր, «Ժողովրդավարական ուղի» կուսակցության նախագահ Մանուկ Գաս­պար­յանի հիշատակը (հոտնկայս լռություն)։ Իսկ այժմ, խնդրեմ, տվեք ձեր հարցերը։

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ, «ԱրմԻնֆո» գործակալություն. – Պարոն Տեր‑Պետ­րոսյան, Դուք տասը տարի լռություն պահպանեցիք, ես կուզեի մատնանշեք` ինչը Ձեզ ստիպեց, այնուամենայնիվ, խախտել այդ լռությունը եւ մասնակցել առաջիկա ընտրություններին։

- Ձեր հարցն ինձ շատերն են տալիս, երբեմն նաեւ դրա մեջ քաղաքական բովանդակություն դնելով։ Բացատրեմ. նորմալ երկրում, երբ ամեն ինչ կարգին է, երբ ընտրությունների միջոցով, կանոնավոր կերպով, օրինական ճանապարհով, տեղի են ունենում իշխանության փոփոխություններ, նախկին նախագահն ընդհանրապես քաղաքականությամբ չպետք է զբաղվի։ Պետք է զբաղվի գիտությամբ, այգեգործությամբ, թոռներով, որեւէ ձեւով չպետք է մեկնաբանի իր հաջորդների գործունեությունը։ Նախկին նախագահը քա­ղա­քա­կանության մեջ ինչ-որ պիտի աներ, ինչ-որ պիտի ապացուցեր, ինչ խորհուրդներ որ պիտի տար, արդեն պիտի արած լիներ իր իշխանության շրջանում։ Ես երջանիկ կլինեի, որ այդպիսի երկրում ապրեինք, եւ ես այլեւս երբեք չմիջամտեի քաղաքականությանը։ Հիմա հարցնում են` ինչու եմ տասը տարի լռել, եւ ինչու եմ հանկարծ սկսել խոսել, կամ վերադարձել քաղաքա­կանություն։ 2003 թվականի նախագահական ընտրությունների ժամանակ էլ եղել են այսպիսի խոսակցություններ, նույնիսկ փորձել են հիմնավորել, թե անհրաժեշտ է, որ ես մասնակցեմ այդ ընտրություններին։ Բայց ես կտրա­կանապես մերժել եմ, հասկանալով, որ դեռ իմ ժամանակը չէ։ 2003-ը Ստե­փան Դեմիրճյանի աստեղային ժամն էր։ Եթե ես առաջադրվեի էլ, այդ ընտ­րու­թյուններում հաղթելու որեւէ շանս չէի ունենա, առավել եւս` կխանգարեի Ստեփան Դեմիրճյանին, ինչը բացարձակապես սխալ կլիներ ե՛ւ ինձ համար, ե՛ւ մեր երկրի համար։ Կհարցնեք` ի՞նչ է փոխվել հիմա։ Հիմա որոշ բան փոխ­վել է. նախորդ տարվա խորհրդարանական ընտրություններից հետո հայտ­նի դարձավ, որ ընդդիմությունը, չէի ասի հուսալքվել, բարոյալքվել, բայց կորցրել է քաղաքական գործոնի այն դերը, որ մինչ այդ ուներ։ Չէի ասի ամայացել էր քաղաքական դաշտը, գուցե դա խաբուսիկ էր, բայց առնվազն չէր երեւում այն ուժը, այն թեկնածուն, որը կկարողանար հաղթահարել ներկա իշխանու­թյուն­նե­րին եւ թույլ չտալ նրանց վերարտադրությունը։ Ահա, սա է իմ վերադարձի պատճառներից մեկը։ Անկեղծ ասած, անձնական առումով ես դրանից որեւէ ակնկալիք կամ քաղաքական հավակնություն (ամբիցիա) չունեմ։ Ես լիովին բավարարված, ինքնաբավ մարդ եմ։ Մինչեւ 1988 թվականն էլ այդպիսին եմ եղել, զբաղվել եմ գիտությամբ։ Դա ինձ մեծագույն հաճույք է պատճառել։ Չէի ասի մեծ գյուտեր, հայտնագործություններ եմ կատարել, բայց իմ բնագավա­ռում եղել եմ միջազգային մակարդակի պրոֆեսիոնալ։ Դեռեւս 80-ական թվա­կաններին գրքեր եւ հոդվածներ եմ հրապարակել արտասահմանում` Բել­գիա­յում, Իտալիայում, Ֆրանսիայում։ Այսինքն, ես լրիվ բավարարված մարդ եմ եղել գիտության մեջ, եւ քաղաքականությունը թողնելուց հետո կրկին զբաղ­վել եմ իմ սիրած գործով ու մեծագույն ստեղծագործական հաճույք ստացել։ Վերջին տասը տարիներն անձնական առումով ինձ համար եղել են ամե­նաերջանիկ եւ ամենաազատ տարիները, երբ ո՛չ աշխատանքային պլաններն էին ինձ խեղդում, ո՛չ «Գլավլիտն» ու հրատարակչություններն էին խոչընդոտներ առաջացնում։ Ինչ ուզում, երբ ուզում` գրում եւ հրատարակում էի, առանց որեւէ արգելքի։ Եթե իմ վերադարձի պատճառներից մեկը, ինչպես նշեցի, ներկա վարչախմբին հաղթահարելու ունակ ուժի բացակայությունն էր, ապա մյուս պատճառը՝ պարտքի գիտակցությունն էր, մանավանդ նկատի ունենալով, որ ես էլ որոշակի մեղք ունեմ այդ վարչախմբի կայացման գոր­ծում։ Վերջին հաշվով, ես եմ այդ մարդկանց հրավիրել Հայաստան։ Թեեւ պա­տասխանատու չեմ, թե դրանից հետո նրանք ինչպիսի պաշտոններ են զբա­ղեց­րել` ընտրվել կամ չեն ընտրվել հանրապետության նախագահ, բայց փաստ է, որ եթե ես նրանց չհրավիրեի, նրանք այսօր մեր գլխին նստած չէին լինի։ Կարծում եմ, ես կկարողանամ համոզել մեր ժողովրդին, ձեզ, մեր հա­սա­րակությանը, որ այս իշխանությունները չարիք են, եւ որ միայն մղձա­վան­ջային երազներում կարելի է պատկերացնել ներկա վարչախմբի եւս տասը տարվա իշխանավարությունը։ Չեմ ուզում ապոկալիպտիկ տեսարաններ նկա­րագրել, բայց որ շատ դժբախտությունների ու բազում փորձությունների ենք հանդիպելու այդ պարագայում, բացարձակապես չեմ կասկածում։

ՄԱՐԻԵՏԱ ՄԱԿԱՐՅԱՆ, «Ազգ» օրաթերթ. – Պարոն Տեր-Պետրոսյան, որն է լի­նե­լու Ձեր առաջին հրամանագիրը։

- Իմ առաջին գործը պետք է լինի կառավարության ձեւավորումը, քանի որ նոր նախագահի ընտրության դեպքում նախորդ կառավարությունը դադա­րեց­նում է իր լիազորությունները։ Այստեղ, հասկանալի է, որ որոշակի խնդիր­ներ են ծագելու, որովհետեւ մենք խորհրդարանում մեծամասնություն չու­նենք։ Հետեւաբար, պիտի կարողանանք աշխատել գոյություն ունեցող մեծա­մասնության հետ։ Ես արդեն բացատրել եմ, որ խորհրդարանը թեեւ այսօր չի արտահայտում մեր հասարակության եւ քաղաքական դաշտի ուժերի իրա­կան հարաբերակցությունը, բայց հարկադրված ենք աշխատել նրա հետ։ Չեմ կարծում, թե լուրջ բարդություններ կլինեն. կառավարությունը սահուն կձե­ւա­վորվի, կնշանակվի վարչապետ, որից հետո իմ նախընտրական ծրագրի հիմ­նա­դրույթների հիման վրա կներկայացվի կառավարության ծրագիրը։

ԷՄՄԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ, «Ժամանակ Երեւան» օրաթերթ. – Պարոն նախագահ, կուզեի իմանալ, արդյո՞ք կա այն թիմը, որը կկազմի ապագա կառա­վարու­թյունը Ձեր նախագահ դառնալու դեպքում, եւ եթե այո, Դուք հնարավո՞ր եք համարում գործող իշխանությունների ներկայացուցիչներից ոմանց այնտեղ ընդգրկվելը։

- Ո՞վ է լինելու իմ թիմում. այստեղ ոչ մի գաղտնիք չկա։ Կարեւոր չեն կոնկրետ անձերն ու նրանց հետագայում զբաղեցնելիք պաշտոնները։ Ցանկացած թեկնածուի ընտրարշավ, որը ինչ-որ ձեւով վերածվում է քաղաքական շարժման, ունենում է իր առաջնորդները։ Դրանք այսօր ձեր աչքի առջեւ են։ Իշխանության են գալու այն ուժերը, որոնք կանգնած են իմ կողքին։ Խոսքը վերաբերում է բոլոր այն կուսակցություններին, հասարակական կազմակեր­պություններին, որոնք սատարում են ինձ կամ պաշտպանում իմ թեկնածու­թյունը։ Իշխանության մեջ տեղ զբաղեցնելու սկզբունքը լինելու է հետեւյալը. յուրաքանչյուրը պիտի հատուցվի եւ պետական աստիճանակարգում համա­պա­տասխան պաշտոնների արժանանա մեր Շարժման եւ հաղթանակի մեջ ներդրած ջանքերի ու վաստակի չափով։ Ինչ վերաբերում է այն հարցին, թե գործող իշխանություններից ինչ-որ մարդիկ կշարունակե՞ն աշխատել՝ իհար­կե, կշարունակեն։ Երբ մենք 1990 թվականին եկանք իշխանության, պետա­կան ապարատում շատ քիչ փոփոխություն տեղի ունեցավ։ Մենք դեռեւս փորձ չունեինք, կադրեր չունեինք, ուստի համարյա ամբողջությամբ պահ­պա­նե­ցինք կոմունիստական պետական ապարատը։ Անկախության շրջանի առա­ջին կառավարության մեջ նախկին կոմունիստական կառավարության անդամները կազմում էին մոտ 80 տոկոս։ Հետո կամաց-կամաց մեր կադրերը փորձ ձեռք բերեցին, հմտություն ստացան եւ փոխարինեցին նրանց։ Այսօր վիճակն, իհարկե, մի փոքր այլ է. մենք ութ տարի իշխանության գլուխ ենք եղել, ունենք թե՛ փորձ, թե՛ կադրեր։ Բայց չեմ կասկածում, որ ներկա իշխանությունների կազմում կան բավականին արհեստավարժ մասնա­գետ­ներ, ովքեր պիտի շարունակեն իրենց գործունեությունը, մանավանդ` միջին եւ ստորին օղակների ապարատում։ Նրանք անհանգստանալու խնդիր չունեն։

ԿԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ, «Իրավունք» շաբաթաթերթ. – Պարոն նախագահ, իշ­խա­նության գալու եւ նախագահ դառնալու դեպքում ղարաբաղյան բանակ­ցային գործընթացը սկսելու եք 98-ի՞ց, այսօր սեղանին դրված, ըստ համա­նախագահների՝ տրամաբանական լուծումի՞ց, թե բոլորովին նոր բանակ­ցային գործընթաց եք ծավալելու։

- Իհարկե, 1998-ից չեմ սկսելու։ Ղարաբաղյան բանակցությունների գործըն­թա­ցը մի համակարգ է, որը սկսվել է 1992 թվականից, ունեցել իր տարբեր աստիճանները, եւ այսօր գտնվում է բոլորովին այլ աստիճանի վրա, քան էր` 98‑ին։ Այսօր կա մի նոր, գրավոր առաջարկ։ Սա, ի դեպ, նորություն է. համանախագահների կողմից վերջին գրավոր առաջարկը եղել է ընդհանուր պետությանը վերաբերող առաջարկը (1998 թ.)։ Դրանից հետո համանա­խա­գահ­ները կողմերին որեւէ գրավոր առաջարկ չեն ներկայացրել։ Այսինքն, վե­րա­կանգնվում է նախկին ավանդույթը։ Այս հանգամանքն, ինձ թվում է, ավելի լրջացնում է գործընթացը։ Ընտրվելու դեպքում ես, բնականաբար, պիտի կողմնորոշվեմ ըստ վերջին առաջարկի։ Ի դեպ, ես ունեմ դրա բնագիրը, բայց քանի որ այն պետական գաղտնիք է, ես էլ պետական պաշտոն չեմ զբա­ղեցնում, իրավունք չունեմ այդ առթիվ որեւէ վերաբերմունք արտահայտել։ Բովանդակությունը մոտավորապես ձեզ ներկայացրել եմ իմ հանրա­հավա­քային ելույթներից մեկում։ Ըստ էության, դա նույն փուլային տարբերակն է (թող ոչ մի աճպարարություն չանեն), գումարած ընդամենը մեկ նոր տարր, այն է՝ մի հակիրճ ձեւակերպում Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի վերա­բեր­յալ անորոշ ապագայում, ինչ-որ չկանոնակարգված հանրաքվե, ժո­ղովրդա­կան հարցում, կամ պլեբիսցիտ անցկացնելու մասին։ Ուրեմն, հե­տագա բանակցությունների հիմքը կարող է լինել բանակցային գործընթացի այսօրվա վիճակի, եթե ոչ անգամ ֆորմալ արտահայտությունը (գրավոր առաջարկը), ապա հաստատապես՝ նրա տրամաբանությունը։

ՆՈՐԱ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ «Հայաստանի Զրուցակից» շաբաթաթերթ. – Պարոն Տեր‑Պետ­րոսյան, Ձեր ծրագիրն ավելի շատ քաղաքագետների համար կազմ­ված գրագետ փաստաթուղթ է։ Բայց Ձեզ պետք է լսի ամբողջ հանրությունը, ժողովուրդը, որը հակված է լսելու ավելի շատ բարձրագոչ խոսքեր, իր երազ­ների մասին խոսակցություններ, Դուք ինչո՞ւ չեք ցանկացել օգտագործել քա­ղաքական այդ սնունդը։

- Ես Ձեզ հետ չէի համաձայնի, թե իմ ծրագիրը քաղաքագետների համար է գրված։ Բացարձակապես։ Ես հենց ժողովրդի հետ եմ զրուցում։ Դուք խոսում եք ծրագրի միայն վերջին գլխի մասին, որը կազմում է ընդամենը նրա 25 տոկոսը։ Առաջին երեք գլուխը` 75 տոկոսը, ժողովրդի հետ զրույց է, որում ներկայացված են իմ դատողությունները նրա երազանքների կամ պատկե­րա­ցումների մասին։ Ես բացարձակապես չեմ կասկածում, որ երբ ծրագիրը տա­րած­վի նաեւ տեսասկավառակների միջոցով, ժողովուրդը շատ ավելի լավ կհաս­կանա այն, քան քաղաքագետներից կամ քաղաքական գործիչներից շատերը։ Ինչ վերաբերում է ամպագոռգոռ խոստումներին, դա իմ ոճը չէ։ Այդպիսի հակում ունեցող թեկնածուներ շատ կան, եթե նրանք հաճելի են ժողովրդին, թող գնան նրանց ետեւից, ես խնդիր չունեմ։ Իմ ծրագիրը սկսվում է հենց այն հավաստումից, որ նրանում պոպուլիզմ չի լինելու (առաջին էջում է գրված)։ Ծրագրում չկա որեւէ դրույթ, որի տակ չլինեն կոնկրետ տնտեսա­գի­տա­կան կամ քաղաքական հաշվարկներ։ Ընդ որում, ներկայացված են միայն ամենահիմնական, հայեցակարգային դրույթները, որոնց հիմքում ընկած է օրենսդրական փոփոխությունների, տնտեսական հարաբերությունների, քա­ղա­քական մոտեցումների վերանայման մի ողջ համակարգ։

ՏԱԹԵՎԻԿ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ, «Հայլուր». – Պարոն Տեր-Պետրոսյան, քիչ առաջ Դուք խոսեցիք, որ նորմալ երկրում իշխանափոխությունը տեղի է ունենում օրինական ճանապարհով։ Նախագահի մյուս թեկնածուն` Վազգեն Մանուկ­յանը համոզված պնդում է, որ 96 թվին իշխանություններն են կեղծել ընտրու­թյունները, ընդ որում, հակադրվելով Ձեզ, երբ Դուք դա վերագրեցիք հանձ­նաժողովականներին։

- Ես այդպիսի վերագրում չեմ արել։

ՏԱԹԵՎԻԿ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ. – Շատ լավ, եւ ինքը որպես ապացույց բերում է Վանոյի խոսքերը, որ իշխանություններն են կեղծել ընտրությունները եւ կարծում է, որ Դուք դեռ պարտք ունեք վերադարձնելու ժողովրդին եւ չե՞ք պատրաստվում, արդյոք, այդ պարտքը վերադարձնելու համար, հենց Վազգեն Մանուկյանի օգտին հանել Ձեր թեկնածությունը կամ նրան պաշտպանել ընտրություններում։ Եւ մի փոքրիկ հարց, մի փոքր անհարմարավետության զգացում չե՞ք ունենում, երբ Ձեզ դիմում են «պարոն նախագահ» բառերով։

- Նախ, «պարոն նախագահ» բառերով դիմում են բոլոր նախկին նախա­գահ­ներին։ Եթե դուք գիտեք, դա միջազգային արարողակարգ է։ Եթե մեկը նախ­կինում նախարար է եղել, նա մինչեւ մահ կոչվում է «պարոն նախարար», եթե դեսպան է եղել՝ «պարոն դեսպան», եթե պրոֆեսոր է եղել` «պարոն պրոֆե­սոր» եւ այլն։ Մյուս հարցը թեեւ ծավալուն է, բայց շատ ուրախ եմ, որ այն տվեցիք։ Որ Վազգեն Մանուկյանը համոզված է եւ կարծում է, թե 1996 թվա­կանին ինքը ընտրվել է նախագահ, ես հարգում եմ նրա համոզմունքը եւ կար­ծիքը։ Թող այդպես էլ համոզված մնա ու կարծի։ Բայց քաղաքականությունը կարծիք չէ, համոզմունք չէ։ Քաղաքականությունը պետության կենսա­գործու­նեու­թյան հետ կապված իրավական պրոցես է։ Վազգեն Մանուկյանը 96 թվականի ընտրություններից հետո դիմել է Սահմանադրական դատարան, ներկայացրել 1000-ից ավելի արձանագրություն տեղամասերից` համոզված լինելով, որ այդ արձանագրություններով ապացուցվում է, որ ընտրու­թյուննե­րը կեղծվել են։ Ներկայացված շուրջ 1030 կամ ավելի արձանագրություններից (ընդհանուր թիվը՝ մոտ 1600) ընդամենը մի քանի տասնյակում են միայն հայտնաբերվել թվական անճշտություններ, այն էլ` կապված ոչ թե թեր եւ դեմ ձայների, այլ հանձնաժողովների անփութության պատճառով կատարված թվա­բանական հաշվարկների հետ (այդպիսի անճշտություններ բոլոր ընտ­րություններում լինում են հազարներով)։ Այսինքն, իմ մրցակիցը որեւէ ապա­ցույց չի կարողացել բերել, որ այդ ընտրությունները կեղծված են. սա մեկ։ Ավելին, մրցակցիս ներկայացրած փաստաթղթերի հիման վրա Սահմանա­դրա­կան դատարանում հաշվարկներ կատարվեցին, եւ իմ ստացած ձայները 0,25 տոկոսով ավելացան։ Ես շնորհակալ եմ Վազգեն Մանուկյանին, որ ավե­լացրեց իմ ստացած քվեները։ Մի խոսքով, սա իրավական պրոցես է, սա իմ եւ Մանուկյանի լուծելիք խնդիրը չէ, համոզմունքների, կարծիքների հետ կապ­ված չէ։ Իրավական գործընթաց է տեղի ունեցել, ԿԸՀ-ն կայացրել է իր որո­շումը, Սահմանադրական դատարանն` իրենը։ Միջազգային դիտորդական կազմակերպությունները, այո՛, նշել են անճշտություններ, նշել են թերու­թյուն­ներ, նշել են կեղծիքներ ինչ-որ հանձնաժողովներում, բայց ընդունել են ընտ­րու­թյունների արդյունքները։ Եղել է երկու դեպք, երբ միջազգային հանրությունը չի ընդունել ընտրությունների արդյունքները՝ մի անգամ Ալբա­նիայում, մի անգամ` Բելառուսում։ Այսպիսի բան 96 թվականի ընտրու­թյունների նկատմամբ տեղի չի ունեցել։ Ես ավելին չեմ ուզում ասել։ Իսկ որ իմ հարգելի մրցակիցը, նախկինում մտերիմ ընկերը, շարունակելու է այդպես մտածել, թող մտածի։

ԿԱՐԻՆԵ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ, «Ազատություն» ռադիոկայան. – Պարոն Տեր‑Պետ­րոսյան, Դուք ասացիք, որ պիտի փորձեք համոզել մեր ժողովրդին, որ այս իշխանությունները չարիք են։ Այդ հարցում Ձեզ երեւի կօգնեն մյուս ընդ­դի­մա­դիր թեկնածուները եւս, իսկ կկարողանա՞ք արդյոք համոզել, որ այդ չարիքից ազատողը հենց Դուք եք լինելու։

- Այդ հարցի պատասխանը Դուք կստանաք փետրվարի 19-ին։ Եթե հաղթեմ, ուրեմն, կարողացել եմ համոզել։ Եթե չհաղթեմ, չեմ համոզել։

ՄԱՐԻԵՏԱ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ, «Ազգ» օրաթերթ. – Որեւէ նախագահի թեկնածու պետք է սթափ գնահատի իր հնարավորությունները։ Դուք սթափ գնահատե՞լ եք Ձեր հնարավորությունները ժողովրդի մեջ եւ այս պահին Ձեր վարկանիշը որքա՞ն է Ձեր գնահատմամբ։ Եւ Դուք ասացիք, որ մեծամասնության հետ աշ­խա­տելու եք, այստեղ հակասություն չկա՞։ Այդ մեծամասնության հետ Դուք ինչ­պե՞ս եք աշխատելու, երբ դրա մեջ մտնում է, օրինակ, Դաշնակցությունը եւ արդյոք լուծարելո՞ւ եք խորհրդարանը, թե ոչ։

- Ես այդ հարցին արդեն մի քանի անգամ պատասխանել եմ։ Բոլոր խորհրդա­րանները մեծամասնություն ունեն, խորհրդարանի էությունը հենց նրա մեծամասնությունն է` այսինքն, պատգամավորների այն մասը, որը կա­րող է վճիռներ կայացնել։ Նախագահը աշխատում է վճիռներ կայացնող մարմնի հետ։ Թե այստեղ որ կուսակցությունն ինչ դեր է խաղում, ոչ մի նշանա­կու­թյուն չունի։ Երկրորդ` ես այն մարդը չեմ, որ ասեմ` անպայման հաղթելու եմ, այսինքն՝ կասկածներ չունեմ։ Թե որքան է իմ վարկանիշը, դա մի կողմ դնենք. բայց որ այսօրվա իշխանություններին հակադիր միակ ռեալ ուժը ես եմ եւ մեր Շարժումը, դա, կարծում եմ, փաստ է։ Ինչ վերաբերում է իմ համոզմունքը ժողովրդին հասցնելուն, ես կհասցնեմ։ Մի՛ վախեցեք, Հայաստանում չի լինի որեւէ քաղաքացի, որն իմ տեսակետներին չծանոթանա։ Ես արդեն խոսել եմ կես միլիոն մարդու հետ. իմ բոլոր ելույթները, գրքույկների եւ տեսասկա­վա­ռակների տեսքով, հասնում են մարդկանց։ Այդպիսի լսարան ոչ մի թեկնածու չունի՝ ոչ իսկ իշխանության թեկնածուն, որը 15 հեռուստակայանով իբր թե խոսում է ժողովրդի հետ։ Նրան չեն լսում, չեն տեսնում։ Իսկական լսարանն այդ կես միլիոնն է, որը դեռ պիտի ավելանա։ Վստահ եղեք, մինչեւ փետրվարի 19-ը Հայաստանի Հանրապետությունում չի լինի որեւէ քաղաքացի, որը չծա­նո­թանա իմ ծրագրերին, իմ ելույթներին, իմ պլատֆորմին։ Ի դեպ. չպետք է մտա­ծել, որ իմ ծրագիրը միայն այն է, ինչ ես մի քանի օր առաջ հրա­պա­րակեցի։ Իմ ծրագիրը սեպտեմբերի 21-ից ի վեր ունեցած բոլոր ելույթներն են. իմ պլատֆորմը, աշխարհայացքը, քաղաքական դատողությունները, մոտե­ցում­ները արտահայտված են այդ հրապարակային ելույթներում, որոնք չի կարելի իրարից անջատել։ Այսպես, նախընտրական ծրագրում ես Ղարաբաղի մասին ընդամենը հինգ տող եմ խոսում, բայց իմ ելույթներից մեկում այդ հարցը ներկայացրել եմ մի ամբողջ գլխով։ Նույնը վերաբերում է նաեւ այլ հար­ցերի, ինչպես, օրինակ, հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգա­վոր­մանը եւ այլն։ Այնպես որ, չպետք է ֆորմալ մոտենալ իմ նախընտրական ծրագրին։

ԹԱԳՈՒՀԻ ՀԱԿՈԲՅԱՆ, «Տարեգիր». – Պարոն նախագահ, ինձ հետաքրքրում է հետեւյալ հարցը. Սահմանադրության փոփոխությունները Ձեր շուրջը հա­մախմբված ուժերի կողմից ժամանակին դատապարտվել են բազմիցս, եւ բուն հանրաքվեն էլ որակվել է որպես ուրվականների հանրաքվե։ Վերընտրվելու դեպքում, Դուք պատրաստվո՞ւմ եք նորից փոփոխությունների ենթարկել Սահ­մա­նադրությունը, թե պատրաստվում եք աշխատել այդ Սահմանադրությամբ։ Եւ կուզեի Ձեր կարծիքը իմանալ գործող Սահմանադրության մասին։

- Ես գիտեմ, այո՛, որ 2005 թվականին լուրջ դիմադրություն կար Սահմա­նադրության փոփոխությունների նկատմամբ, բայց չեմ ուզում խոսել, թե ինչ տեղի ունեցավ, ինչպես անցկացվեց հանրաքվեն։ Հիմա մենք ունենք այն, ինչ ունենք։ Մենք ունենք մեկ Սահմանադրություն, որը 1995 թվականի Սահմա­նադրությունն է` 2005‑ին ընդունված փոփոխություններով։ Ես ընտրա­պայ­քա­րի մեջ եմ մտել` հիմնվելով այս Սահմանադրության վրա, եւ որպես նախա­գահ, աշխատելու եմ այս Սահմանադրությամբ՝ ինչպիսի վերապահումներ էլ ունենամ, ինչպիսի թերություններ էլ նրանում տեսնեմ։ Մեկ հիմնական թե­րու­թյուն կարող եմ նշել, չմտնելով մանրամասների մեջ։ 1995 թվականի Սահ­մանադրությունը մի համակարգ էր, որը ներքին հակասություններ չուներ։ Անկախ այն բանից, թե ինչպես կվերաբերվեք դրան, դա պետական իշխա­նության մի համակարգ էր, որը զերծ էր ներքին հակասություններից։ 2005 թվականին եղան որոշ դրական փոփոխություններ, չեմ ժխտում։ Մասնա­վո­րապես, լուծվեց վարչապետի ինքնուրույնության խնդիրը, թեեւ ոչ այն ձեւով, ինչպես պետք էր, քանի որ ընդունված տարբերակը հետագայում գործադիր իշխանության մեջ ճգնաժամային իրավիճակներ ստեղծելու վտանգներ է պա­րունակում։ Սահմանադրական դատարանի հարցում դրական փոփոխու­թյուն­ներ եղան, մարդու իրավունքների պաշտպանի ինստիտուտը հաստատ­վեց։ Դրականի հետ մեկտեղ, սակայն, խախտվեց 1995 թվականի Սահմա­նադրության մոդելը կամ համակարգը եւ չփոխարինվեց նոր համակարգով։ Փոփոխված Սահմանադրության մեջ կան ճեղքեր, կան հակասություններ, որոնք հանգիստ քաղաքական զարգացումների դեպքում կարող են նկատելի կամ վտանգավոր չլինել, բայց ճգնաժամային պահերին կարող են սահ­մանա­դրական անլուծանելիության վիճակներ ստեղծել։ Հիշո՞ւմ եք, որքան էին քննադատում 1995‑ի Սահմանադրությունը, բայց 1998 թվականի իշխանա­փո­խությունից եւ 1999 թվականի ահաբեկչությունից հետո նույնիսկ նրա հակա­ռակորդներն ասում էին` Սահմանադրությունն ապացուցեց իր կենսունա­կությունը, ապացուցեց, որ մենք ունենք մի այնպիսի Սահմանադրություն, որը մեզ չի կանգնեցնում ճգնաժամային վիճակների առաջ։ Սա բոլորն ընդու­նեցին, հակառակորդները նույնիսկ։ Ես կնախընտրեի, որ Սահմանա­դրու­թյու­նը չփոխվեր։ Սահմանադրություններն, ընդհանրապես, մեկ անգամ պետք է ընդունվեն։ Այն այնքան հիմնավոր պիտի լինի, որ Սուրբ գրքի նման բան դառնա պետության, ժողովրդի համար։ Որքան անսասանելի, անփոփոխելի լինի Սահմանադրությունը, նշանակում է դա այնքան լավ Սահմանադրու­թյուն է։ Նշանակում է, որ այդ Սահմանադրությունն արդեն ստեղծել է պետա­կան կայուն ավանդույթներ, որոնց, թեկուզ ենթագիտակցորեն, հետեւում են մարդիկ։ Սահմանադրությունը քիչ պետք է փոփոխվի։ Չեմ բացառում, իհար­կե, որ աշխատանքի ընթացքում, հետագա հինգ տարիներին, եթե ծագեն ինչ-որ հարցեր, մենք կարող ենք անդրադառնալ որոշ փոփոխությունների։ Բայց դրանք չեն լինի 2005-ին կատարված փոփոխությունների նման։ Ի դեպ, ամե­նա­սարսափելին եւ վտանգավորը փոփոխությունների անցկացման եղանակն էր. փոփոխություններ անվան տակ հանրաքվեի դրվեց ամբողջ Սահմանա­դրու­թյունը։ Այդպես չի կարելի։ Փոփոխությունը պետք է հստակ առանձ­նաց­վի, կոնկրետ պետք է նշվի, թե որ հոդվածներն են փոխվում, հանրաքվեի պետք է դրվի առավելագույնը երկու-երեք փոփոխություն։ Միացյալ Նահանգ­ներում կան սահմանադրական փոփոխությունների առաջարկներ, որոնք սկիզբ են առնում դեռեւս 30-ական թվականներից, բայց մինչեւ օրս չեն ըն­դուն­վել։ Այնտեղ խիստ սահմանափակումներ կան, Նահանգների 2/3-ը պետք է համաձայնի, որ այդ փոփոխությունները տեղ գտնեն Սահմանադրության մեջ (ի դեպ, կենսական, անհրաժեշտ փոփոխություններ), բայց դա չի հաջող­վում։ Այդուհանդերձ, դա ավելի նախընտրելի է, քան ամեն օր Սահմա­նա­դրությունը ձեւելը, փոփոխելը եւ այլն։

ԹԱԹՈՒԼ ՀԱԿՈԲՅԱՆ, «Արմինիըն Ռիփորթըր». – Պարոն նախագահ, երկու օր առաջ ես հեռավոր շրջաններից մեկում էի եւ ինձ համար զարմանալիորեն, Ձեր վարկանիշը բավականաչափ, չեմ ուզում այլ բառ օգտագործել` բարձր էր։ Ինձ հետաքրքրում է, թե ինչպես եք անելու, որպեսզի ամսի 20-ին այդ ձայների տերը լինեք։ Այս հարցը տալիս եմ, ելնելով այն իրողությունից, որ գոնե ժողովրդի մեջ կա մի կարծիք, որ 96-ից, Ձեր ընտրությունների ժամանակ էլ, ընտրությունները կեղծվում են եւ իշխանության չեն գալիս մարդիկ, որոնց իրենք էին ընտրել։

- Ես այդ հարցը ընդհանրապես չեմ հասկանում, ուղղակի չեմ հասկանում։ Դա, որպես շատ լուրջ հարց, արդեն տասը տարի հնչում է բոլոր հեռուս­տա­կա­յանների, բոլոր լուրջ լրագրողների անունից, այն է՝ ինչպես եք տեր կանգ­նելու ձեր ձայներին։ Ֆանտաստիկ հարց։ Այդ հարցը տվողն ինքը պետք է տեր կանգնի իր տված ձայնին, եւ ոչ թե պահանջի, որ ես տեր կանգնեմ։ Կա պետություն, կա Սահմանադրական դատարան, կա դատախազություն, կա ԿԸՀ։ Նրանց գործն ի՞նչն է։ Հենց նրանց գործն է` տեր կանգնել ժողովրդի ձայներին։ Մինչեւ այդ գիտակցությունը չլինի, մեր երկրում ոչինչ չի փոխվի ։ Ինչ վերաբերում է ինձ, թե ինչ եմ անելու, եթե տեսնեմ, որ փետրվարի 20-ին ընտրությունները կեղծվել են, ապա անելու եմ այն, ինչ անում եմ մինչեւ հիմա։ Գիտակցելով իմ իրավունքները, շատ լավ ծանոթ լինելով մեր Սահմա­նա­դրությանը, օրենքներին, միջազգային օրենսդրությանը, ես անելու եմ դրանցից բխող բոլոր քայլերը՝ ցույցեր, երթեր, պիկետներ, դատավա­րություն­ներ եւ այլն։ Սա է լինելու իմ ճանապարհը։ Ես Ձեր ակնարկած մարդու նման ցանկապատեր չեմ կոտրելու, շենքեր չեմ գրավելու, խորհրդարանի նախագա­հի գլուխը չեմ ջարդելու։ Եւ, ի դեպ, իմացեք, նախագահի տվյալ թեկնածուն կործանվեց հենց այդ պատճառով։ 1996 թվականին նա ուներ 41-42 տոկոս ձայն, հաջորդ ընտրություններում (1998 թ.) ստացավ 13 տոկոս, 2003-ին` 0.9 տոկոս։ Սա է ժողովրդի վերաբերմունքը 1996 թվականին պետության դեմ նրա կատարած ահավոր հարվածի նկատմամբ։ Ուրիշ ոչ մի պատճառ չկա։ Ժողովուրդը բնազդաբար չի ընդունում այդպիսի քաղաքական գործելա­կեր­պը։ Եւ դա իմ կողմից երբեք տեղի չի ունենա։ Մնացածը ձեզնից է կախված։ Որքան ես պիտի պայքարեմ իմ ձայների համար, նույնքան դուք պիտի պայ­քարեք, եւ ոչ թե բավարարվեք հարց տալով։ Ինձնից էլ առաջ պիտի ընկնեք, քանի որ դա ոչ թե ինձ համար, այլ ձեզ համար եք անելու՝ նույնիսկ ինձ չսիրողներդ։ «Փակագծի» խմբագիրը պետք է ինքն առաջինը կանգնի ԿԸՀ-ի առջեւ եւ բողոքի, որ ինձնից ձայներ են խլել, այլապես ես չեմ հավատա, որ ուզում եք նորմալ պետություն ունենալ։

ԿԱՐԵՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ, «Հանրային ռադիո». – Խոսվեց ժողովրդավարություն բերելու մասին, հարցս վերաբերում է ժողովրդավարության բաղադրիչներից մեկին։ Կան լուրեր, որ Դուք «Ազատություն» ռ/կ խմբագրակազմի հետ հան­դիպ­ման ժամանակ ասել եք, որ ժամանակին Ձեր կողմից ռադիոկայանի փա­կումը ճիշտ քայլ էր, եւ վերջերս մամուլում հրապարակում եղավ, որ «Ժա­մանակ Երեւան» օրաթերթի խմբագիր Արմինե Օհանյանը հրաժարական է տվել Ձեր եւ Ձեր թիմի ճնշմամբ, որովհետեւ փորձել եք գրաքննություն հաս­տատել այդ թերթում։

- Դուք երկու հարց տվեցիք, երկուսին էլ սիրով կպատասխանեմ։ Երկրորդ խնդրի՝ «Ժամանակ Երեւան» թերթի խմբագրությունում տեղի ունեցած փո­փո­խու­թյան հետ ես որեւէ կապ չունեմ։ Սա հայտարարում եմ ամենայն պատաս­խանատվությամբ, եւ այդպիսի լուրեր տարածողների խղճին եմ թողնում, թե ինչու են այդ բանն անում։ Սա մեկ։ Ինչ վերաբերում է «Ազատություն» ռադիո­կայանին, Դուք մի քիչ աղավաղված ներկայացրեցիք իրականությունը։ Ես եմ ներկա եղել «Ազատությունում» կայացած հանդիպմանը։ Դուք չեք էլ եղել. կա­յին սիրուն աղջիկներ եւ մի չորս տղա, որոնցից մեկը Դուք չէիք։ Ինձ հարց են տվել, եւ խոսակցության ժամանակ ես իսկապես ասել եմ, որ երջանիկ կլինեի, եթե «Ազատություն» ռադիոկայանը չլիներ։ Ի՞նչ նկատի ունեի։ Ես ընդհան­րա­պես դեմ եմ, երբ ժողովրդավարությունը հաստատվում է դրսից։ Մեր երկրում մենք պիտի հաստատենք ժողովրդավարությունը։ Դրսից հաստատված որեւէ գաղափարախոսություն մեր ազգին օգուտ չի կարող բերել։ Այդպիսի գաղափարախոսություններ եղել են. մեկը կոմունիզմն էր, եւ տեսանք դրա արդյունքը։ Դա դրսից պարտադրված, մեր վզին փաթաթված գաղափարախո­սություն էր։ Մինչեւ ժողովրդավարությունը չլինի մերը, չբխի մեր սրտից, չգի­տակ­ցենք, որ դա առաջին հերթին մեր երեխաներին, մեր պետությանը, մեր ապագային է անհրաժեշտ, այդ ժողովրդավարությունը մեզ պետք չէ։ Ուրեմն, ես երջանիկ կլինեմ, երբ Հայաստանում այնպիսի ժողովրդավարություն հաս­տատվի, որ «Ազատություն» ռադիոկայանի կարիքը չզգացվի, ինչպես արդեն չի զգացվում Արեւելյան Եւրոպայի եւ Բալթյան երկրներում։ Այդ երկրների լեզուներով հաղորդումները արդեն վաղուց դադարեցվել են։ Այն օրը, երբ որ դադարեցվեն «Ազատություն» ռադիոկայանի հաղորդումները Հայաստանում, մենք իրար պիտի շնորհավորենք այն առիթով, որ մեզ մոտ արդեն իսկական ժողովրդավարություն է հաստատվել։

Շարունակությունը` այստեղ

2008-01-11

ՀՀ ԱՌԱՋԻՆ ՆԱԽԱԳԱՀ ԼԵՎՈՆ ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑԸ «Ա1+»-ԻՆ-2008-11-04

04 Նոյեմբերի, 2008 «ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ԱՎԱՐՏԱԿԱՆ ՓՈՒԼԸ» Պարոն Նախագահ, հոկտեմբերի 17-ի Ձեր ելույթում Դուք խոստացել էիք հասարակությանը մշտապես իրազեկ պահել Ղարաբաղյան կարգավորման զարգացումներին: Արդյոք Ռուսաստանի, Հայաստանի եւ Ադրբեջանի Նախագահներ Մեդվեդեւի, Սարգսյանի եւ Ալիեւի նոյեմբերի 2-ի համատեղ հռչակագիրը կարելի՞ է դիտել

«ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԸ ՀԱՐԱՎ-ՕՍԵԹԱԿԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԻՆ ՓՐԿԵՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԻՑ»-2008-08-20

20 Օգոստոսի, 2008 ՀՀ առաջին Նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը պատասխանում է «Ա1+»-ի հարցերին - Պարոն նախագահ, կարծես թե, ռուս-վրացական վերջին պատերազմը լրջորեն չգնահատվեց ո՛չ Հայաստանի իշխանությունների, ո՛չ էլ քաղաքական կուսակցությունների եւ նույնիսկ քաղաքագետների կողմից, մինչդեռ ակնհայտ է, որ այդ պատերազմն անուղղակիորեն շոշափում է նաեւ մեր երկրի կենսական շահերը։ - Չեմ կարող չհամաձայնել

Լևոն Տեր-Պետրոսյան. Ես վստահ եմ իմ հաղթանակին-2008-02-12

Բացառիկ հարցազրույցներ 19:54 | 12/ 02/ 2008 Հայաստանի ներքաղաքական իրավիճակի, ընտրական քարոզարշավի և հայ-ռուսական հարաբերությունների մասին «ՌԻԱ-Նովոստիի» հատուկ թղթակից Անդրեյ Մալիշկինին տված հարցազրույցում պատմել է Հայաստանի առաջին նախագահ, նախագահի թեկնածու Լևոն Տեր-Պետրոսյանը։ - Լևոն Հակոբովիչ, այն բանից հետո, երբ 1998թ. Դուք թողեցիք

ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑ «ԿՈՄԵՐՍԱՆՏ» ՕՐԱԹԵՐԹԻՆ – 06 դեկտեմբեր, 2007-2007-12-06

«Պետք է կազմաքանդել իշխանության քրեական կառույցը» Ռուսաստանյան հեղինակավոր «Կոմերսանտ» պարբերականն իր դեկտեմբերի 6-ի համարում ծավալուն հարցազրույց է տպագրել ՀՀ առաջին նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի հետ: Հարցազրույցը ձեր ուշադրությանն ենք ներկայացնում ամբողջությամբ: «Հայաստանի առաջին նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը, տասը տարի անց վերադառնալով